Lingua galega
Na Galipedia, a wikipedia en galego.
| Galego | ||
|---|---|---|
| Falado en: | Diáspora galega |
|
| Total de falantes: | 3.188.400 (en 1986)[1] | |
| Posición: | Non está entre as 100 primeiras | |
| Clasificación xenética: | Indoeuropea Itálica Románica Ítalo-occidental Occidental Galo-ibérica Ibero-románica Ibero-occidental Galego |
|
| Estatuto oficial | ||
| Lingua oficial de: | Galicia. | |
| Regulado por: | Real Academia Galega | |
| Códigos de lingua | ||
| ISO 639-1: | gl | |
| ISO 639-2: | glg | |
| ISO 639-3: | glg | |
| SIL: | GLG | |
A lingua galega é unha lingua romance, propia de Galicia, onde é oficial xunto co castelán. Nada e desenvolvida na antiga provincia romana da Gallaecia (que abranguía o territorio da Galicia actual, o norte de Portugal e territorios lindantes polo leste), formou unidade lingüística co portugués (galego-portugués) na Idade Media.
Índice |
[editar] Extensión
Actualmente fálase en:
- Terra Eo-Navia en Asturias, onde se chama eonaviego ou galego-asturiano[2].
- O Bierzo, na provincia de León, onde se fala na zona máis occidental, limítrofe con Galicia. Permítese o seu ensino.
- As Portelas, zona do occidente da provincia de Zamora, limítrofe con Galicia. Fálase nos concellos de Porto, Pías, Lubián e Hermisende, sendo parcialmente galegofalante Pedralba de la Pradería.
- Serra de Xálima, ao noroeste da provincia de Cáceres, nas localidades de San Martín de Trebello, As Ellas e Valverde do Fresno[3], aínda que non hai unanimidade acerca de se a súa fala pode considerarse unha variedade de galego ou unha lingua diferenciada dentro do Subgrupo Galaico-Portugués.
- Nas distintas comunidades galegas da diáspora. En Hispanoamérica, especialmente en Bos Aires, Caracas, Montevideo, A Habana, Cidade de México, e en Europa consérvase con bastante precariedade[Cómpre referencia].
[editar] Historia da lingua
- Artigo principal: Historia da lingua galega.
A lingua galega é unha lingua romance ou neolatina, con influencia léxica pre-celta, celta, éuscara, xermánica, provenzal, castelá (arabismos, prestamos lingüísticos, ortografía moderna e certos trazos fonéticos) e amerindia.
O galego moderno descende do galego-portugués, lingua medieval que evolucionou e deu lugar aos actuais galego e portugués. A lingua galega fálase en Galicia, nos concellos limítrofes dos territorios españois de Asturias, León, Zamora, en tres concellos estremeños e nas comunidades de galegos emigrantes en Arxentina e Uruguai (máis de tres millóns de emigrantes galegos vivindo naqueles países).
A lingua galega é un romance autónomo para as autoridades lingüísticas oficiais en Galicia, emparentado co portugués, mentres para outros lingüistas aínda hoxe é unha variante co-dialectal do diasistema lingüístico galego-portugués.
A lingua considérase formada arredor do s. IX no que se refire á oralidade, como resultado da asimilación do latín vulgar falado polos conquistadores romanos no s. II dC.
No seu momento foi lingua culta fóra dos reinos de Galicia e Portugal nos reinos veciños de León e Castela. Escribiu en galego, por exemplo, o rei Afonso X o Sabio, as "Cantigas de Santa María". A súa importancia foi tal que se considera a segunda literatura durante a Idade Media, só despois do Occitano.
Recentemente foi achado o documento máis antigo escrito en galego no territorio actual galego que se conserva, o cal data do ano 1228, trátase do Foro do burgo de Castro Caldelas outorgado por Afonso IX en abril do dito ano ao municipio de Allariz (Galicia).
O galego-portugués tivo case 700 anos de existencia oficial e plena, pero as derrotas que a nobreza galega sufriu ao tomar partido polos bandos perdedores nas guerras de poder de finais do s. XIV e primeiros do s. XV provoca a asimilación da nobreza galega e a dominación castelá, o que leva consigo unha opresión e unha desaparición pública, oficial, literaria e relixiosa da lingua galega ata finais do s. XIX. Son os chamados Séculos Escuros. O portugués, pola súa banda, gozou durante este período dunha protección e desenvolvemento libre grazas a que Portugal foi o único territorio peninsular que permaneceu alleo ao dominio lingüístico do castelán.
Na actualidade o galego fálano case tres millóns de persoas; é a lingua minorizada con maior comprensión e uso porcentual dentro do Estado Español. É idioma oficial na Nacionalidade Histórica de Galicia (onde o castelán é co-oficial), e tamén se fala na Terra Eo-Navia (Asturias), no Baixo Bierzo (León), nas Portelas (Zamora) e na Serra de Xálima (Cáceres). Así mesmo é a lingua da importante comunidade galega no exterior, espallada por todo o mundo.
Desde o punto de vista reintegracionista, Galicia fala unha lingua que ten 210 millóns de falantes no mundo, coñecida como portugués. Aínda, no chamado galego do continente europeo, deberiamos incluír as falas do norte de Portugal, que conforman un conxunto relativamente unitario de falares no cadro da actual euro-rexión Galicia-Norte de Portugal.
Cada 17 de maio celébrase o "Día das Letras Galegas" dedicado a un escritor nesta lingua (elixido pola Real Academia Galega). O día escollido utilízano os organismos oficiais para potenciaren o uso e o coñecemento da lingua galega.
[editar] Posición oficial
A posición sostida pola administración galega e pola conciencia metalingüística da meirande parte da poboación do país é que hoxe galego e portugués constitúen linguas separadas cada unha delas con cadanseu respectivo estándar elaborado por cadansúa institución pero conservando algunhas ligazóns. As normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego son elaboradas pola Real Academia Galega en base aos seguintes criterios de estandarización.
- Ortograficamente son estandarizadas aquelas grafías que teñan meirande presenza na literatura galega durante todos os séculos de produción. Considéranse ilexítimas as minoritarias.
- A evolución da ortografía galega ao longo da súa literatura constituíuse coma unha ortografía máis fonética que etimolóxica en función das súas necesidades fonéticas coma a ortografía castelá, a portuguesa, a catalá ou a italiana. Só o francés e o inglés poden considerarse linguas de estandarización ortográfica estritamente etimolóxica.
- No que atinxe á morfoloxía, tómase como referencia o galego central.
- Son estandarizadas as solucións morfolóxicas maioritarias do galego contemporáneo e aquelas que teñan unha meirande presenza na tradición literaria do idioma. A Real Academia Galega prescinde de solucións morfolóxicas minoritarias, sen tradición literaria, alleas e innecesarias. Dende o 2003 son aceptadas solucións dobres ao atoparen diferentes solucións morfolóxicas que cumpren os requisitos para a estandarización. Adóptase unha visión máis ecléctica do idioma e acéptase o polimorfismo do diasistema lingüístico.
O idioma portugués está estandarizado seguindo uns criterios distintos:
- A ortografía portuguesa é inspirada na ortografía do occitano produto do Real Decreto de Afonso III de Portugal, alegando motivos estéticos.
- A morfoloxía do portugués superpuxo o dialecto de Lisboa por riba do resto en todo o territorio, afastándose así das solucións morfolóxicas galegas similares ao material lingüístico das comarcas portuguesas máis norteñas.
- Dende o punto de vista sociolingüístico os trazos morfolóxicos residuais do actual norte de Portugal son calificados pexorativamente de dialectais ou provincianos e só se conservan na franxa etaria máis avanzada dos seus falantes. Estas formas non foron aptas para a estandarización provocando, eles, un afastamento morfolóxico considerable con respecto ao galego. Hoxe en día, o idioma portugués, lingua de estado durante máis de oito séculos, encóntrase homoxeneizado morfoloxicamente en todo Portugal.
[editar] Reintegracionismo
Así e todo existe unha postura que mantén que o galego non é unha lingua nin separada nin afastada do portugués, senón un outro dialecto do sistema galego-portugués. Trátase do reintegracionismo, e aínda existe tamén unha outra postura, o lusismo, que afirma que o galego e o portugués son a mesma lingua.
[editar] Dialectos
- Artigo principal: Áreas lingüísticas do galego
Segundo a separación dialectolóxica de Galicia empregada por organismos como a Real Academia Galega (RAG) e o Instituto da Lingua Galega (ILG) existen tres bloques lingüísticos recoñecidos, cada un coas súas particularidades:
- Occidental, comprende a parte occidental de Galicia, dende a Costa da Morte ata o Miño, incluindo parte da Baixa Limia. Está formado por catro áreas:
- Bergantiñá
- Fisterrá
- Pontevedresa
- Baixo Limiá
- Central, comprende a maior parte de Galicia, dende as Rías Altas ata Portugal, incluindo unha pequena parte de Asturias. Está formado tamén por catro áreas:
- Mindoniense
- Lucu-auriense
- Central de transición
- Oriental de transición
- Oriental, comprende unha estreita franxa do leste de Galicia, incluindo as zonas onde se fala galego na Terra Eo-Navia, O Bierzo, As Portelas e o Val do Río Ellas. Está formado por cinco áreas:
- Asturiana
- Ancaresa
- Zamorana
- Oriental-central
- Cacereña (Fala de Estremadura)
Estes bloques están caracterizados pola forma de construír o plural das palabras acabadas en -n, sendo as isoglosas que os delimitan cans/cas (bloques oriental e central, respectivamente) e cas/cais (bloques central e occidental, tamén respectivamente.
O filólogo portugués Cintra, que estudou os dialectos galegos como pertencentes ao diasistema galego-portugués e cuxos traballos son considerados de referencia en Portugal, preferiu separar o territorio galego en dúas áreas: a occidental, que presenta gheada (aspiración da fonema /g/ converténdose nunha /h/ aspirada similar á do inglés) e a oriental, que non presenta este fenómeno.
[editar] Características do galego
O galego, polo seu carácter periférico, distínguese do resto dos romances polo seu carácter á vez conservador e orixinal. Entre os últimos fenómenos están a queda de -n- e -l- intervocálicos (acontecida nos séculos IX e X) e a evolución de cl- pl- e fl- iniciais latinos e entre os conservadores a sintaxe e a conservación de expresións e fenómenos latinos (como o futuro de conxuntivo, aínda que con outro uso) que desapareceron na maioría dos romances.
[editar] Sons
- Artigo principal: As vogais galegas.
| Fonema (IPA) | Grafema | Exemplo |
|---|---|---|
| /a/ | a | nada |
| /e/ | e | tres |
| /ɛ/ | e | ferro |
| /i/ | i | min |
| /o/ | o | bonito |
| /ɔ/ | o | home |
| /u/ | u | rúa |
Este é o sistema común a todos os falares galegos excepto a fala de Estremadura, que apresenta 5 vogais como o castelán.
| Bilabiais | Labiodentais | Dentais | Alveolares | Pós-alveolares | Palatais | Velares | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Realización | xorda | sonora | xorda | xorda | sonora | xorda | sonora | xorda | sonora | xorda | sonora | |||
| Oclusivas | p | b | t | d | k | g | ||||||||
| Nasais | m | n | ɲ | ɳ | ||||||||||
| Fricativas | f | θ † | s | ʃ | ||||||||||
| Africadas | tʃ | |||||||||||||
| Laterais | l | ʎ | ||||||||||||
| Tepes | ɾ | |||||||||||||
| Vibrante | r | |||||||||||||
† Este fonema esta presente só nos dialectos galegos non seseantes, aqueles que pronuncian pazo de forma ben distinta de paso.
[editar] Institucións relacionadas
- RAG, Real Academia Galega.
- ILG, Instituto da Lingua Galega.
- Consello da Cultura Galega
[editar] Asociacións relacionadas
[editar] Ligazóns
[editar] Outros
- As preposicións galegas
- Perífrases verbais galegas
- Listado de substantivos latinos neutros e a súa correspondencia actual
- Listado de palabras galegas co seu étimo latino
- Listado de étimos e os vocábulos galego-portugueses correspondentes
- Exercicios sobre léxico galego en Wikilibros
- Exercicios sobre morfosintaxe galega en Wikilibros
- OpenTrad, tradutor galego - castelán
[editar] Notas
[editar] Véxase tamén
[editar] Ligazóns externas
- Real Academia Galega
- Secretaría xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia
- Mesa pola Normalización Lingüística
- Associaçom Galega da Língua
- A mesa prá Defensa del Galego de Asturias e da Cultura da Comarca
- Fala Ceibe, colectivo pola normalización do galego no Bierzo
- Loia, web informativa sobre a lingua galega.
| Linguas e variedades románicas | |
|---|---|
| aragonés | arromanés | asturiano | borgoñón | castelán | catalán | emiliano-romagnolo | francés | francoprovenzal | friuliano | galego (incluído a fala de Estremadura) | galó | istriarromanés | italiano | ladino | leonés (incluído o mirandés) | ligur | lombardo | lorrenés | megleno-arromanés | napolitano | normando | occitano | picardo | piemontés | poitevino-santoñés | portugués | retorrománico | romanés | sardo | siciliano | valón | véneto | |
| Linguas extinguidas |
